Een eerstejaarsstudent rechten stuit op een TD over toegepaste statistieken in de criminologie. Een advocaat gespecialiseerd in persoonsgegevens moet begrijpen hoe een scoringsalgoritme werkt om een geautomatiseerde beslissing voor de rechtbank aan te vechten. Deze situaties, die tien jaar geleden nog marginaal waren, nemen toe in de faculteiten en de kantoren.
Verplichting tot beheersing van AI: wat de AI Act verandert voor juristen
Sinds 2 februari 2025 verplicht artikel 4 van de Europese verordening inzake kunstmatige intelligentie aanbieders en implementators van AI-systemen om de beheersing van AI door hun personeel te ontwikkelen. De verplichting is proportioneel aan de uitgeoefende functies en de gebruikscontext.
Concreet wordt van een notaris niet gevraagd om in Python te coderen. Van hem wordt gevraagd de mogelijkheden, beperkingen en risico’s van de tools die hij dagelijks gebruikt te begrijpen. Het verschil is groot, maar het impliceert een minimale basis van wetenschappelijke cultuur die de klassieke juridische opleiding niet bood.
De AI Act is gebaseerd op een classificatie naar risiconiveau. Om de toepasselijke verplichtingen voor een bepaald hulpmiddel te bepalen, moet men in staat zijn om de technische werking, mogelijke vooroordelen en beperkingen te evalueren. Wanneer men de wetenschappelijke disciplines in het recht verkent, blijkt dat deze vaardigheid de traditionele tegenstelling tussen literaire en wetenschappelijke disciplines overstijgt: de wetenschappelijke competentie dient om de juridische regel correct toe te passen.
Statistieken en algoritmiek in de dagelijkse juridische praktijk
Het meest zichtbare terrein is dat van geschillen met betrekking tot geautomatiseerde beslissingen. Wanneer een werknemer een ontslag op basis van een algoritmische score aanvecht, moet zijn advocaat de logica van het model begrijpen om een mogelijke discriminatie te identificeren.
AI-systemen die kandidaten selecteren, verworvenheden evalueren of verboden gedragingen tijdens een examen detecteren, worden doorgaans geclassificeerd als systemen met een hoog risico. Hun regulering vereist vaardigheden in algoritmiek en evaluatie die alleen door het lezen van de Arbeidswet niet worden verkregen.
Wat dit betekent voor de initiële opleiding
Verschillende faculteiten integreren nu modules over descriptieve statistieken of formele logica in hun bachelorprogramma’s. Het gaat niet om fundamentele wiskundecursussen, maar om operationele tools:
- Lezen en interpreteren van statistische tabellen die in gerechtelijke expertiseverslagen worden gebruikt, om misverstanden over correlaties en causaliteiten te voorkomen
- Concepten van waarschijnlijkheid toegepast op bewijs, met name in zaken waarin DNA of vingerafdrukken worden gebruikt
- Begrip van de basismechanismen van machine learning, voldoende om te communiceren met een technische expert tijdens een geschil
Het kunnen lezen van een technisch expertiseverslag is geen optie meer voor een jurist. De meningen verschillen over de noodzakelijke intensiteit van deze onderwijsvormen, maar het principe van een minimale wetenschappelijke acculturatie is niet langer onderwerp van discussie in professionele kringen.
Milieurecht en wetenschappelijke expertise: een schoolvoorbeeld
Het milieurecht illustreert al lang de doorlatendheid tussen juridische normen en wetenschappelijke producties. Wanneer een rechter moet oordelen over de legaliteit van een industrieel project, steunt hij op impactstudies waarvan de lezing kennis van ecologie, chemie of hydrologie vereist.
De vraag is niet dat de rechter bioloog moet worden. Het is dat hij in staat moet zijn om de betrouwbaarheid van een expertise te evalueren zonder blindelings afhankelijk te zijn van de verklaring van de expert die door een van de partijen is aangesteld. Deze kritische beoordelingscapaciteit van wetenschappelijke gegevens is precies wat de modules over wetenschappelijke methodologie in de juridische opleiding bieden.
De valkuil van wetenschappelijke onwetendheid in gerechtelijke beslissingen
Een rechter die het verschil tussen een statistische correlatie en een causaal verband niet begrijpt, kan een fundamenteel bevooroordeeld expertadvies valideren. Dit soort fouten heeft concrete gevolgen voor de rechtzoekenden.
Onderzoek naar de relaties tussen juridische normen en wetenschappelijke producties toont aan dat onwetendheid op wetenschappelijk gebied kan worden geproduceerd door het institutionele proces zelf. De regelgevende risobeoordeling genereert soms zijn eigen blinde vlekken, door gebrek aan voldoende vaardigheden bij de betrokken juridische actoren.
Verwachte wetenschappelijke vaardigheden afhankelijk van het rechtsgebied
Niet alle juristen hebben dezelfde achtergrond nodig. Een fiscalist hanteert econometrische modellen. Een specialist in digitaal recht moet begrijpen hoe neurale netwerken functioneren. Een strafrechtadvocaat steunt op forensische geneeskunde en genetica.
| Rechtsgebied | Mobiliseerde wetenschappelijke competentie |
|---|---|
| Digitaal recht en AI | Algoritmiek, machine learning, statistische vooroordelen |
| Milieurecht | Ecologie, chemie, lezen van impactstudies |
| Strafrecht | Forensische geneeskunde, genetica, waarschijnlijkheden (DNA) |
| Fiscaal recht | Econometrie, financiële modellering |
| Gezondheidsrecht | Farmacologie, epidemiologie, klinische proeven |
Deze tabel pretendeert niet alle situaties te dekken, maar toont aan dat de ontmoeting tussen wetenschap en recht geen mythe of uitzondering is. Het is structureel, en het intensifieert met de digitalisering van professionele praktijken.
Vervolgopleiding van juridische professionals in het licht van AI
Artikel 4 van de AI Act betreft niet alleen de initiële opleiding. Advocaten, rechters en bedrijfsjuristen in functie worden ook aangesproken. De maatregel vereist dat de vaardigheden proportioneel zijn aan de daadwerkelijk gebruikte tools.
Voor een kantoor dat een door AI verbeterde jurisprudentiezoektool gebruikt, betekent dit dat zowel de partners als de medewerkers de beperkingen van de tool moeten begrijpen: risico’s van hallucinatie, corpusbias, betrouwbaarheidsbereik van de gegenereerde antwoorden.
De wetenschappelijke opleiding van juristen is een wettelijke verplichting geworden, niet alleen een concurrentievoordeel. Professionals die wetenschappelijke onderwerpen nog steeds als vreemd aan hun praktijk beschouwen, lopen een dubbel risico: het risico om de rechtsregel verkeerd toe te passen en het risico om niet te voldoen aan de competentie-eisen die door het Europese kader worden opgelegd.
